Black Hills

Black Hills

Arrejonu supra de sos cambiamentos climaticos:

S’alluvione in su mese de natale 2020 in sa Idda de Bitzi

BACHISIO SANNA

Su disacatu chi est capitatu sa die de su 28 de sant’Andria de su 2020 in Bitzi ata restare in sa memoria pro paritzu tempus, pro sa zente chi est ennita a mancare, su dannu chi at atu a domos, pratzas e carreras, ortulanne e ponenne in dificultates famiglias intreas in su menzus godire.

Su chimentu errorosu a sas attivitates economicas, pessamus a sas marmerias, a su mobilificiu, a sos panificios, e a totu sas ateras attivitates, chi totu in pare movene, integrana e cumpletana s’ecomonia agropastorale de sa idda. Pessamus a sas aziendas de pitzinnos chi ana isseperatu de sichire su travagliu de sos genitores, o puru a cussos zovanos chi s’ana imbentatu un’idea imprenditoriale, investinne in bidda, rischianne in unu locu chi est in foras dae su giru de su turismu, allargu dae sa costa, dae sos aereoportos e chin caminos mesu metzanos.

Sas dies dopo s’errore, sa idda, totu sa Sardigna e sos amicos de sa Sardigna (paris chin sos apparatos tecnicos de s’Istatu: Protezione Civile, Vigili del Fuoco, Brigata Sassari, Forestas e Organizzaziones de volontariatu) totu pinnicos ana atu a gara pro chircare de intervenire prima possibile in su locu, in sa conca e in su coro.

Sa zente ses mòvita de donzi manèra: chie chin forzas, chie chin mezos, chie chin iscritos, chie chin rimas, chie chin fotos e chie chin pinturas, in bidda e in sa rete internet. Donzunu a fatu su chi at pòitu, pro mustrare affetu, aiutu e vicinanza a custa idda. Una gara de solidarietate chi achet onore a totu sa Sardigna e non solu, e chi su vitzichesu, de idda e de oras, non si devet irmenticare mai!

Custa esperienzia, jà marcàta chi s’alluvione de Cleopatra, nos at postu a pessare.

Nottes e dies intreas, chin su coro siccu, su sambene infrittatu, sa carena prassamata, pessanne a sa idda e a su disastru. Intennennesi chene locu uve torrare a ti illepiare sa mente, umbe ammentas sos divagos de sa pitzinnia. Intennennesi terremotatos in un’isula in umbe non b’at terremotos; alluvionatos in umbe non b’at rivos de gabbale. Ma l’ischimus, semus naschìtos pro nos la gherrare, si nachi juchìmus su coro pilosu no est de badas.

 Chissà canta zente sas postu o l’ana atu dimannas de custa zenìa: ma pruite in Bitzi? Ite at Bitzi de divessu dae ateras viddas? Ma pruite bi sono sos canales tombatos? Ite b’at capitatu in Bitzi de divessu, vistu chi paret vraicatu che a tantas iddas sardas?

 A custas dimannas chi nos sono ortulanne sos chervèddos, provamus a dare carchi risposta, o a su mancu chircamus de àchere un’arrejonu, partinne dae elementos craros e valutaziones oggettivas.

Sa prima cosa de àchere pessanne a s’alluvione de su 28 de sant’Andria (“premetto” chi s’amica Giuseppina Ruju, at evidenziatu in unu iscritu, chi a s’alluvione de su 2013, l’an cramàta Cleopatra, a custa mancu su càrculu de unu numene) est cussa de pessare ad un eventu metereologicu chi in Sardigna storicamente non si est mai connotu. Semus aeddanne de unu ciclone de abba troposa chi at ghettatu 300 mm de abba pro metro quadru de terrinu. Scientificamente pro 1 mm de abba chi rughet in un metro quadratu, corrisponnet a 1 litru de abba ruta. Quindi in Bitzi, in su giru de deche/doichi oras, b’at arrivatu 300 litros de abba donzi metro/quadru de terrinu.

Si pessamus chi in s’alluvione de s’Arno, chi ata allagatu a Firenze, b’at alatu 437 mm/m2 in su giru de 48 oras, nos achet cumprennere su dilluviu de abba chi est proita.

 Una cantitate de abba meta manna, chi provat sas vorzas a donzi sistema.

Pro dare rispostas, o a su mancu pro nos illepiàre sos pessamentos, chircamus de idere comente est atu su territoriu, e pro cumprennere menzus de su chi semus aeddanne, nos ajuàmus chi sa cartografia e chin s’idrologia de su territoriu.

Prima però damus carchi definizione pro non annoiare e tripogliare chie est leghenne.

 Pro “reticolo idrografico” si definit una rete de trainos e rivos, chi in unu determinatu territoriu si ghettan a pare.

Pro “bacino idrografico”, imbeze, si definit un tretu de terrinu umbe s’abba, chin rivos, tràinos e venas cùrrene e remònini unu rivu sempre prus mannu.

In sa Carta IGM Scala 1:25.000) (si abbaitet sa Figura 1 e Figura 2 ) sono istatos evidenziatos su “reticolo idrografico” e su “bacino idrografico” de su territoriu de Bitzi, de sa idda e de sos terrinos chi sono a lacana.

Figura 1- Reticulos idrograficos de Bitzi ( B. Sanna)

Si nos ponimus a leghere sa cartina, idimus deretu, comente su territoriu de Bitzi est riccu de abba.

Dae sa cartina idimus, in modo craru, chi b’at tres reticolos idograficos, chin currene in sos rispettivos tres bacinos idrograficos.

Su primu reticulu idrograficu a ovest est cussu in umbe naschin sos rivos dae su campu de Su Listere, Erredè e su Elicagliu, rivos chi si ghettan a pare, chin su rivu de Durughè, via via semprere alanne, pro arrivare a Macarronare umbe naschit su rivu ‘e Zardanu (carcunu lu cramat Giordano, a mimmi mi diat piaghere chi su numene arrivete dae Shardana).

Su secunnu reticulu idrograficu, movennennos in sa cartina dae ovest a est, interessata direttamente sa idda. Partit dae Cucureddu chin su rivu/cascata de Cucurreddu, su Cantaru, s’Abba luchente, ma in cue bi potimus annannenghere sa vena de sa Unnanna in sa Mata, sa vena de sa Untana de via ‘e josso. Totu cust’abba, a tempus de oje, cuata dae canales tombatos e dae domos, nche alat a Piazza San Giovanni, in bia ‘e josso, menzus connota comente Pratza de Cocconeddu.

 In cue s’abba de sos duos rivos, su chi alat dae Cuccureddu (incanalatu dae via Cavallotti- Piazza Asproni- via Brigata Sassari) e su rivu ‘e Zardanu (incanalatu dae via Brescia) si ghettana a pare, in modo naturale. Dae in cue partit su Rivu ‘e Podda (incanalatu dae su proseguimentu de via Brigata Sassari) (Figura 3 – Bitzi: Canali tombati).

Su terzu, e urtimu reticulu idrograficu, est su chi si azzapat a sud-est de sa idda. Partit dae Luizze, sa Funtana vritta, Murajolu e Morisinu, chin sos rivos chi sono istatos acraratos. Totu custa rete de rivos, in modu naturale grazia a sa pendenza e a sa vorza de gravitate, remonini a su rivu ‘e Grestàles.

Sos tres reticulatos idograficos, chi rispettivamente, dana vita a rivu ‘e Zardanu, rivu ‘e Cuccureddu, e rivu ‘e Grestàles, remonini totu impare a su rivu de Ischìozza, umbe in sa Pischina ‘e S’eliche arrivat s’abba de su rivu Mannu.

 S’abba ‘nche gettat verso oriente, remonìnnesi chi ateros rivos chi poi ana a diventare su rivu de Pasata, chi arrivat a su mare, chin una essita deltizia (oche de Orvile, Orvili, de Sutta ‘e Riu e de Santu Juanne de Pasata).

Figura 2 – Bacinos idrograficos de Bitzi ( B. Sanna)

Sa Figura 2 nos permittiti de idere, (in modu ischematicu) comente curret e ghettata s’abba (vritzas rujas) collita in su bacino idrograficu, in base a sa conformazione de su territoriu e a sa linea de s’ispartiacque ( tzira ruja trattegiata).

Custu ciclu e annamentu de s’abba est goi dae mizzas de annos. Custa est sa natura.

Si però annamus a bidere comente su est como – Figura 3 – Bitzi: Canali tombati – Rivu ‘e Zardanu, Rivu ‘e Cucureddu e Rivu ‘e Podda agorràtos dae canales tombatos e totu a intunnu sa idda chi b’est istata vraicata – cumprennimus chi s’abba troposa non potet essìre dae sa cassa de su rivu in modu naturale, e tanno su livellu arziat semprer de prus, aumentanne orza e potenzia, pinnicannesi cantu b’at, comente poi est istatu.

Figura 3 – Bitzi: Canali tombati ( B. Sanna)

Dopo aere istu comente est su terrinu dae su puntu de vista idrogeologicu, provamus a ispiegare comente potiat essere su locu dae su puntu de vista vegetativu, prima de aere vraicatu sa idda.

Provamus a ragionare, chircanne de torrare a daesecus de carchi dechinas de seculos. Aeddamus de su 900/1000 D.C. Su sartu de Bitzi in cussos tempos annatos sicuramente it una foresta paramìche de chèrcos (Quercus pubescens) e de èliches (Quercus ilex).

Sa voresta, carca e pìnnica, partìata dae su Listere a cara a bassu, in su Elicagliu, e Durughè pro nchè arreghere in Sant’Elène de Onanie e in Masicàre.

Sas piantas-testimones de custa foresta antica sono sos chercos seculares, e carchi bell’eliche, chi idimus, colanne in sa Bitzi-Sologo: in Luizze, in Morisinu e in Murajolu; ma los idimus vintzas enìnne dae via de Palas Nieddas (caminu dae Nule): in Monte Ruju, in Durughè e in Ispagnorìa.

 Sa foresta est richèsa de donzi manera pro su terrinu. Virmat sa terra in sos trèmenes e tratènet s’abba impedinne su dilavamentu e quindi s’impoverimentu. In custu locu indelletosu, riccu de abba e de arvores non bi potian mancare animales agrèstes de istazza manna (manna pro sa Sardigna), pessamus a sos chervos (Cervus elaphus corsicanus), a sos dainos (Dama dama), a sos sirvònes ( Sus scrofa meridionalis) e a sas trumas de mugrònes ( Ovis musimon) chi paschìana in custu locu.

Su pasculu, s’abba e sa lanne certu no it a tremesu. Sos arvores permitìana a sos putzònes de acher nidu, e quindi b’aiat donzi tipu de putzòne, a partire dae nughes de murinaggios ( Passer hispaniolensis) a sos astores( Falco eleonorae, Accipiter gentilis arrigonii), vintzas a s’ave ( Hieraetus fasciatus fasciatus) e a carchi gurtugliu (Gyps fulvus fulvus) chi macari eniana dae su Monte ‘e Luvula a catziàre e a gustare.

 In custu ambiente naturale chi achiat un habitat perfetu est istata vraicata sa idda de Bitzi.

Ma in umbe? In cale locu sas primas domos sono istatas vraicatas?

Figura 4 – Bitzi: Santu Jorgi ( B. Sanna)

Su dilluviu de su 28 novembre, indirettamente nos l’ata ammentatu. Sa idda vetza est naschita a supra e a sutta de sa creja de Santu Jorgi.

Provamus a lu dimostrare: carchi die dopo su dilluviu, so ghiratu a bidda pro mi rennere contu direttamente de su dannu àpitu dae sa idda. Prima de colare a sos ichinàtos danneggiatos, m’apo atu unu giru in sa kasba de gurutos e corrales umbe mi so pesatu. Sas domos, abitatas o disabutas no ana apitu perunu dannu. Sos caminos lampanne, sas carreras pariana lintas. A paia de chentina de metros imbeze b’it s’Apocalisse.

Ite cheret narrere custu? Semplicemente chi sas primas famiglias chi aian decisu de si aposentare in cussa chi poi esseret diventata Bitzi, si sono collocatos in sa zona umbe como b’est sa creja de Santu Jorgi. Pruite?

S’omine chi s’it arressu in custu locu, connoschiat bene su territoriu, sa natura e sos periculos chi bi potian essere. Sas variabiles, pro ponnere pretas de unnamentu in unu locu riccu de abba e de forestas ini tres: su sole, su ventu e s’abba.

In Santu jorgi (Putajola /Corte comuna a bassu- Monte Mannu a supra) s’esposizione est s’ideale ( EST/SUDEST) pro aere su sole su manzanu vintzas de mesudie, ma a l’aere a palas, a borta ‘e die e a sero, canno est cupanne in sas dies longas de s’istiu.

Figura 5: Bitzi: Palatzu ‘e Asproni de su 1872 ( B. Sanna)

Su locu chi semus nanne, ti permittit de ti difennere dae su ventu sassaresu (vento di maestrale) e dae su ventu cossu ( vento di tramontana).

Infine s’abba. Donzi idda naschit, si b’est s’abba e sos rivos. Ma ischimus vene chi su rivu cheret timitu. In s’iverru canno ufrat e in s’istiu canno bi potiat essere sa zizzula e sa musca in s’abba virma e apoiata.

Pro cussu chi est menzus de vraicare a distanza de sicuresa, umbe s’abba, pro viere o lavare, l’as a pacu tretu e chene periculos. Chin custos parametros est naschita sa idda nostra.

Poi logicamente, chin su colare de su tempus sa idda, dae su nucleo storicu centrale, s’est allargata, sas forestas de chercos e eliches in bidda nche sono istatas secatas a partire dae su mille settichentos, sos rivos e sos riveddos sono istatos semprere prus ingullitotos dae s’omine, vraicanne domos e caminos e imbentanne pratzas.

Pro sarvare sa idda tocat de la pessare in modu divessu, picanne in considerazione su territoriu. Bi cheret unu progettu globale e integratu pro ponnere in sicuresa sa zente, sas domos e sos locos. No est campu meu, però pesso chi su gruppu de travagliu chi ata a picare in capu sa cosa, devat colare dae sa riqualificazione e valorizzazione su centro storico, umbe est nascita sa idda.

Natale 2020

Black Hills: catena montuosa del Sud Dakota. Letteralmente “colline nere”, il loro nome deriva dalla traduzione Pahà Sàpa in lingua Lakota. Le colline nere, con numerosi corsi d’acqua a raggiera, erano chiamate così a causa della fitta vegetazione. Erano il territorio sacro dei Lakota e dei Cheyenne.

Una risposta.

  1. Michele ha detto:

    Bellu abberu

Lascia un commento

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *